KBIKazakhstan Business IntelligenceҚазақстанның іскерлік ортасына талдау: мемлекет шешімдері, нарықтар, компанияларENGҚАЗРУС
Апта шолуы · 2026 жылғы 8–14 қараша

Мемлекеттік компаниялардағы тергеу және ұзақ мерзімді бизнестің төрт шарты

2026 жылғы 8–14 қараша аралығындағы аптаның талдамалы шолуы. Сомаларды теңгеден долларға қайта есептеу үшін 13 қарашадағы долларға 444,3 теңге биржалық бағамы пайдаланылды. Дереккөздер долларда мәлімдеген сомалар сол күйінде сақталды.

Қысқаша

Аптаның басты оқиғасы — «Самұрық-Қазына» қоры мен ұлттық темір жол компаниясы ҚТЖ басқарма төрағаларының сыбайлас жемқорлық қылмысы жасады деген күдікпен ұсталуы. Бизнес үшін кадр мәселесі емес, бұл істің мемлекеттік компанияларға тапсырыс беруші ретінде қалай әсер ететіні маңызды. Әзірге жауап жоқ: шешімдерге кім қол қоятыны, қандай шарттар қайта қаралғаны және шығыстарды бақылау қалай өзгеретіні белгісіз.

Қазақстанға ұзақ мерзімге келетін компания үшін бұл апта инвестицияның өтелуіне ықпал ететін төрт шартты айқын көрсетті: алдын ала болжауға болатын қағидалар, уақтылы төлем, қолжетімді инфрақұрылым және қолайлы қаржыландыру. Олардың әрқайсысы бойынша алға жылжу да, шешілмеген мәселелер де бар. Шолу осы төрт шарттың төңірегінде құрылған.

Біздің тұжырым: мемлекеттік және квазимемлекеттік компаниялар маңызды тапсырыс берушілер болып қала береді. Тергеу «Самұрық-Қазына» тобының жеткізушілері үшін белгісіздікті арттырады: қол қоюшылардың өкілеттіктері мен келісу мерзімдері өзгере ме, әзірге түсініксіз. Зерделенген дереккөздерден қор мен ҚТЖ жобалары бойынша төлемдердің кешіктірілгенін немесе тоқтатылғанын растайтын дерек таппадық. Мемлекеттік тапсырыс берушілермен жұмыс істейтін компанияларға құжаттарға кім қол қоятынын, қабылдау мен төлемді келісу қалай өтетінін алдын ала нақтылап, есеп айырысуға дейін айналым қаражаты жете ме, соны бағалаған жөн.

1. Басшылар ұсталғаннан кейінгі мемлекеттік тапсырыс берушілер

Не болды. Ұлттық қауіпсіздік комитеті 12 қарашада бір күн бұрын, 11 қарашада, оның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі «Самұрық-Қазына» АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыповты, «ҚТЖ» ҰК» АҚ басқарма төрағасы Елжас Отыншиевті және басқа да адамдарды сыбайлас жемқорлық қылмысы жасады деген күдікпен ұстағанын хабарлады. Баптар, сомалар және ұсталған басқа адамдардың есімдері аталмады: сотқа дейінгі тергеп-тексеру мәліметтері жария етілмейді. Күдік кінәлілікті білдірмейді.

Бұл бизнеске неге қатысты. «Самұрық-Қазына» елдің ең ірі компанияларындағы мемлекеттік үлестерді басқарады: топқа ҚТЖ, QazaqGaz, «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп» және басқалар кіреді. Tenge Talks келтірген қор деректері бойынша оның активтері 2025 жылдың соңында $88 млрд болған. ҚТЖ есептілігі бойынша 30 маусымда компанияның қарыздары мен облигациялары 3,9 трлн теңге болған (Bizmedia.kz). Қор тобындағы шешімдерге мыңдаған жеткізушілер, мердігерлер мен кредиторлар тәуелді.

Президент не айтты. 13 қарашада Қауіпсіздік кеңесінің жедел кеңесінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев болған жағдайды мемлекеттік компаниялардағы ауқымды сыбайлас жемқорлық туралы аса маңызды белгі деп атады. Оның айтуынша, қор мен компаниялар, оның ішінде ҚТЖ, бұрынғы режимде жұмыс істеп тұр. Үкімет пен бақылаушы органдар 24 қарашада сыбайлас жемқорлықты күрт азайту және квазимемлекеттік сектордың жұмысын жақсарту жөнінде ұсыныстар беруі тиіс. Президент сондай-ақ келісімдер мен келісімшарттардың бір бөлігі қате жасалған деп танылып, қайта қаралғанын хабарлады. Бұл қандай шарттар екені және оларды қайта қарау қазіргі тергеумен байланысты ма, айтылмады.

Компаниялар не мәлімдеді. Қор инвесторлар, кредиторлар, халықаралық қаржы институттары мен серіктестер алдындағы міндеттемелер күшінде қалатынын хабарлады. ҚТЖ 14 қарашада тергеуге жәрдемдесетінін, қалыпты режимде жұмыс істейтінін және қолданыстағы келісімдер бойынша міндеттемелерін растайтынын мәлімдеді.

Бұдан қандай қорытынды жасауға болады, қандай қорытынды жасауға болмайды. Міндеттемелерді растау компаниялардың шарттардан бас тартпайтынын білдіреді. Бұл нақты шарт бойынша уақтылы төлемге кепілдік бермейді: ол актілер мен төлем құжаттарына қол қоюға кімнің уәкілетті екеніне, қабылдаудың қалай өтетініне және келісулердің кешіктірілмейтініне байланысты. Шолуды дайындау сәтінде біз зерделеген ресми хабарламаларда қор мен ҚТЖ басшыларының міндетін атқарушылар аталмаған. Қор мен ҚТЖ-да төлемдердің іс жүзінде кешіктірілгені туралы мәліметтер таппадық. Тергеу кезеңінде жаңа шарттар бойынша шешімдер сақтықпен қабылданады деп болжауға болады, бірақ бұл болжам әзірге расталған жоқ.

Мемлекеттік тапсырыстарды төлеу — ортақ мәселе. 13 қарашада Қайырбек Сүлейменов төрағалық еткен «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі кеңесінің отырысында мемлекеттік сатып алу бойынша төлемнің кешіктірілуі, қайтарылмаған ҚҚС және мемлекеттік органдардың бизнес өтініштеріне үстірт жауаптары талқыланды. Хабарлама жалпы мемлекеттік сатып алуға қатысты және қорда немесе ҚТЖ-да кешіктірулер бар екенін көрсетпейді. Бірақ ол мемлекеттік тапсырыс бойынша есеп айырысу мерзіміне байланысты тәуекел шартқа қол қойылғаннан кейін де сақталатынын көрсетеді.

Тапсырысты орындау үшін қанша ақша керек. Егер аванс бастапқы шығындарды жаппаса, тапсырыстар портфелінің өсуі айналым қаражатына қажеттілікті арттырады: материалдар сатып алуды, жалақы төлеуді және қосалқы мердігерлердің қызметтерін тапсырыс беруші есеп айырысқанға дейін қаржыландыруға тура келеді. Бизнеске берілетін жаңа теңгелік несиелер бойынша орташа мөлшерлеме жылдық 21% болғанда (Ұлттық банктің қыркүйектегі деректері) төлем кешіккен әр ай маржаны едәуір азайтады. Сондықтан тапсырыс берушінің инвестициялық жоспарларымен қатар аванс беруді, қабылдау тәртібін, есеп айырысу мерзімдерін және өз қаржыландыруыңыздың құнын бағалаған жөн. Осы аптадағы шаралардың бірі бұл мәселені жеңілдетуі мүмкін: 20 қарашадан бастап квазимемлекеттік компаниялардың «кілтін тапсыру» құрылыс шарттары бойынша мердігерлері шарттың орындалуын ақшаның немесе банк кепілдігінің орнына жауапкершілікті сақтандыру шартымен қамтамасыз ете алады (қаржы министрінің № 754 бұйрығы). Ақшалай қамтамасыз етуді сақтандырумен алмастыру айналымнан алынатын қаражат сомасын азайтуы мүмкін; әсері сақтандыру сыйлықақысына және қамтамасыз ету шарттарына байланысты. Қағида «Самұрық-Қазына» қоры мен оның ұйымдарына қатысты емес.

Бақылау кеңейіп келеді. Президент «Халықтық құрылыс» қаражатының жұмсалуын бақылау жөніндегі арнайы Мемлекеттік комиссия құрылатынын жариялады; оның құрамы 16 қарашадан басталатын аптаның басында белгілі болады деп уәде етілген. Барлық деңгейдегі басшылардың сыбайлас жемқорлыққа қатысы туралы хабарларды ҰҚК-нің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі Бас прокуратураның қатысуымен тексереді. Мердігер үшін бұл, сірә, құжаттар мен тексерулердің көбеюін білдіреді; мұның қабылдау мен төлем мерзімдеріне қалай әсер ететіні комиссияның жұмыс тәртібі айқындалғаннан кейін түсінікті болады. Саясаттанушы Айбек Күмісбеков 24KZ эфирінде сомалары мен мердігерлері көрсетілген объектілердің бірыңғай ашық картасын жасауды ұсынады.

ҚТЖ акцияларын орналастыру. Компания жыл соңына дейін Астанада, Лондонда және Гонконгта алғашқы орналастыруды дайындап жатқан. Bloomberg және басылымдар сұхбаттасқан қаржыгерлер кейінге қалдыру ықтимал деп санайды: топта қылмыстық тергеу жүріп жатқан жағдайда қажетті корпоративтік шешімдерді қабылдау қиын. Atameken Business баяндаған inbusiness.kz шолуы бойынша, экономистердің бір бөлігі орналастыру кешігіп, бірақ инвесторлар сұранысы сақтала отырып өтеді деп күтеді. Кейінге қалдыру туралы ресми хабарлама жарияланған жоқ.

Мұндай істер неге қайталанады. Tenge Talks жүргізушісі Қайржан Смағұлов мұны мемлекеттік компаниялардың құрылымымен түсіндіреді: тапсырыс берушінің монополиясы, сатып алудағы өз қалауымен шешім қабылдау еркіндігі және есеп беріп отыру тетіктерінің әлсіздігі. Оның мысалы — елде іс жүзінде бір ғана сатып алушысы бар шпал зауыты. Бұл — автордың пікірі; оның пайдасы — өзгерістерді қайдан іздеу керектігін көрсетуінде: тек кадрлардан емес, сатып алу қағидалары мен шешімдердің ашықтығынан.

Біз тергеу кезінде қор мен ҚТЖ-ны кім басқаратынын, үкімет 24 қарашада қандай шаралар ұсынатынын және Мемлекеттік комиссия қалай жұмыс істейтінін бақылауды жалғастырамыз.

2. Қағидалардың болжамдылығы

Инвестордың көзқарасы. Қазақстандағы Америка сауда палатасының атқарушы директоры Джефф Эрлих 13 қарашада Atameken Business-ке берген сұхбатында заңнама мен заңға тәуелді актілердің жылдам өзгеруі ұзақ мерзімді жобалардың өтелімділігін есептеуді қиындататынын атап өтті. Оның айтуынша, реформалар қажет, бірақ бизнеске оларды талқылау кезінде ұсыныстар дайындауға көбірек уақыт және өзгерістердің біртіндеп енгізілуі керек. Сонымен бірге ол тәуелсіздіктің 35 жылында елдің сыртқы саясатында күрт бетбұрыстар болмағанын, ал «Астана» халықаралық қаржы орталығының соты жаңа инвесторлардың сенімін арттыратынын атап өтті.

Мұның инвестициялық есепке ықпалы қандай. Қаражатын ұзақ мерзімге салатын компания үшін реформаның сапасы тек оның мазмұнымен ғана емес, өтпелі мерзімдермен, бизнеспен консультациялармен және жаңа қағидалардың қаншалықты ұзақ өзгеріссіз қалатынымен айқындалады. Апта ішінде осының екі жағын да көрсететін мысалдар болды.

Шағын бизнеспен жұмыс істеу кезіндегі салық шегерімдері. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексі бойынша жалпыға бірдей белгіленген режимдегі компаниялар оңайлатылған декларация негізінде жұмыс істейтін кәсіпкерлерден сатып алу шығыстарын шегерімге жатқыза алмайды (Ulysmedia). Корпоративтік табыс салығын төлейтін сатып алушы үшін сатып алуды шегерімде ескеру мүмкіндігі мәміленің түпкі құнына әсер етеді. Басқа жағдайлар тең болғанда жалпы режимдегі жеткізуші оңайлатылған декларация негізінде жұмыс істейтін жеткізушіден тиімдірек болуы мүмкін; тауарлар, жұмыстар немесе қызметтер алынған күнгі жеткізушінің режимі маңызды (Қаржы министрлігінің түсіндірмесі). Басылым сұхбаттасқан кәсіпкерлер бұл норма шағын компанияларды клиенттерінен айырып, бағаны көтеруге мәжбүрлейді деп мәлімдейді; бұл — олардың ұстанымы, әсердің ауқымы туралы деректер жоқ. Салық сарапшысы Максим Барышев Kapital.kz-ке бизнестің көктемде осы жыл үшін қосымша салық төлемеу мақсатында Ұлттық кәсіпкерлер палатасы мен партиялар арқылы шектеуді 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап кері күшпен жоюды ұсынғанын хабарлады. Бұл — ұсыныс, шешім жоқ. Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмриннің айтуынша, Салық кодексіне түзетулер қараша айының соңына дейін парламентке енгізіледі; 24KZ деректері бойынша, Астанадағы форумда бизнес 200-ге жуық норманы өзгертуді ұсынды. Шағын бизнестің ірі жобаларға қатысуын кеңейту үшін сатып алу шарттары да, жеткізушіні таңдаудың салықтық салдары да маңызды.

Тексерулерге мораторий. Президент 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап шағын бизнесті тексеруге жаңа үш жылдық мораторий жариялауды тапсырғанын хабарлады. 28 қазандағы Жолдауда ол бұл шараны тек талқылауды ұсынған еді. Тексерулердің аясы мен ерекшеліктерді құқықтық акт айқындайды; 2020–2023 жылдардағы бұрынғы мораторийде ерекшеліктер болған.

Жалақыға байланысты төлемдерді есептеудің ерікті пилоттық жобасы. Салық төлеушінің кабинеті жалақыға байланысты салықтар мен жарналарды автоматты түрде есептейтін «Бір рет басып есептеу» пилоттық жобасы 17 қарашадан 31 желтоқсанға дейін іске асырылады; оған қатысу ерікті (Қаржы министрлігінің № 728 бұйрығы). Ерікті формат қатысушыларға сервисті оны әрі қарай пайдалану туралы шешім қабылдағанға дейін тексеруге мүмкіндік береді.

Бизнес ұсыныстарының қайсысы Салық кодексіне түзетулерге енетіні және олар қай күннен бастап қолданылатыны алдағы апталарда белгілі болады; бұл туралы келесі шолуларда айтамыз.

3. Инфрақұрылым: энергия, газ және су

Энергетиканы жаңартуға кім төлейді. Энергетика министрлігі 2029 жылдың соңына дейін 13,3 ГВт генерациялаушы қуат енгізуді және 2,7 трлн теңгеге 77,5 мың км желіні жаңартып, желілердің тозуын 66%-дан 45%-ға дейін төмендетуді жоспарлап отыр (министрліктің BES.media-ға жауабы). Сонымен бірге министрлік электр энергиясы тарифтерін көтеру көзделмейтінін мәлімдейді; бұл мәлімдеменің қандай кезеңге қатысты екені хабарламаларда нақтыланбаған. Өткен шолуда біз KAZENERGY Ұлттық энергетикалық баяндамасының деректерін келтірдік: 2015–2025 жылдары электр энергетикасына салынған нақты инвестициялар $24,6 млрд болды, ал қажеттілік кемінде $50 млрд деп бағаланған. Салымдар қандай көздерден қайтарылады деген сұрақ туындайды.

Энергетиканы жаңарту үшін екі мәселені шешу керек: құрылысқа ақшаны қайдан тарту және салымдарды қандай түсімдер есебінен қайтару.

Құрылысқа ақша:

  • «Халықтық құрылыс» арқылы бюджет пен Ұлттық қор; энергетика министрі бұрын бағдарламаның энергетикалық жобалары коммерциялық банктер арқылы нарықтық шарттарда жүзеге асырылатынын түсіндірген;
  • банк несиелері; Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) энергетикалық және коммуналдық компаниялардың болашақ реттелетін кірістерін осындай несиелер бойынша кепілге қабылдау мүмкіндігін қарастыруды ұсынады (толығырақ 4-бөлімде).

Салымдарды қайтару:

  • энергетикалық компаниялардың тарифтік түсімі;
  • қуаттың қолжетімділігі үшін төлемдер: 11 қарашада Құрылтай (парламент) бірінші оқылымда мақұлдаған баламалы энергетика туралы заң жобасы энергия жинақтағыштар жобаларын аукциондарда іріктеуді және олардың жұмысқа әзірлігін қамтамасыз еткені үшін 15 жылға дейін ақы төлеуді ұсынады.

Пайдаланылмайтын қуат үшін ұсынылып отырған төлем — жеке шара: кәсіпорын резервке алған және пайдаланбайтын қуат үшін төлем туралы түзетулер дайындалған, бірақ олардың жаңғыртуды қаржыландыруға қосатын үлесі әзірге айқындалмаған.

Біздің тұжырым. Бюджет қаражаты мен несиелер құрылысты қаржыландыруға мүмкіндік береді. Алайда несиелерді өтеу керек. Осы аптадағы құжаттарда салынған қаражатты қайтарудың негізгі көздері ретінде тарифтік түсім мен қуат үшін төлемдер көрсетілген. Энергияны көп тұтынатын компанияларға электр энергиясы құнының әртүрлі сценарийлері кезінде жобалардың тұрақтылығын тексерген жөн. Аптаның құжаттары тарифтердің алдағы өзгеру бағытын айқындауға мүмкіндік бермейді.

Мерзімдер мен сенімділік. 2026 жылдың соңына дейін іске қосу жоспарланған жеті станцияның екеуі бойынша мерзімнің бұзылу қаупі бар: Алматы ЖЭО-3-те жұмысшылар мен техника жетіспейді, Түркістан облысындағы станция ішінара іске қосылады — 926 МВт-тың 190 МВт-ы (министрліктің BES.media-ға жауабы). Осы қыста ең жоғары жүктеме 18,2 мың МВт деңгейінде, былтырғыдан 3%-ға жоғары болады деп күтілуде; 19 ЖЭО-ның бесеуі жоғары тәуекел аймағында қалып отыр: Ақтауда, Семейде, Оралда, Теміртауда және Таразда. Жаңа өндірісті іске қосу үшін жабдықпен қатар жеткілікті қуат пен желіге сенімді қосылу мүмкіндігі қажет.

Газ. 12 қарашада «QazaqGaz Processing» ЖШС Hyundai Engineering және «SICIM Kazakhstan» ЖШС консорциумымен Қарашығанақта жылына 5 млрд текше метр шикі газ өңдейтін газ өңдеу зауытын жобалауға, жабдық жеткізуге және салуға келісімшартқа қол қойды. Құны мен іске қосу мерзімі аталмаған; салалық сарапшы Нұрлан Жұмағұлов жобаны шамамен $6 млрд деп бағалайды (Forbes.kz). Шикі газ жеткізу шарттары Қарашығанақ жобасының акционерлерімен әлі келісілуде. Шикізат жеткізудің келісілмеген шарттары жобаның кестесі мен экономикасы үшін тәуекелді сақтайды. Қол қойылған құрылыс келісімшартында жекелеген жеткізушілерден сатып алу мерзімдері мен көлемдері әзірге көрсетілмеген. 6 қарашада, апта басталғанға дейін, Қашағандағы қуаты 2,5 млрд текше метр зауыт бойынша осындай келісімшартқа қол қойылды. Жоғары аудиторлық палата қарашадағы есебінде сұранысты растайды: тауарлық газ өндірісі тұтынудан қалып келеді.

Су: үлкен тәуекелдің шағын мысалы. Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданының прокуратурасы «Нығмет» шаруа қожалығы құны 462 млн теңге жаңбырлатқыш жабдық орнатқанын, бірақ «Көшім» каналына су жеткіліксіз берілгендіктен оны толыққанды пайдалана алмағанын хабарлады. «Қазсушар» РМК филиалымен кездесуден кейін су беру қамтамасыз етілді. Бір жағдай бойынша бүкіл ауыл шаруашылығы туралы қорытынды жасауға болмайды. Бірақ ол мынаны жақсы көрсетеді: сатып алынған жабдық пен дайын учаске өндірістің ресурстармен қамтамасыз етілгенін әлі білдірмейді. Агрожоба үшін бұл — судың іс жүзінде берілуі және оның маусымдылығы, зауыт үшін — қуат, газ және көлік. Бұл шарттарды инвестиция туралы шешімнен кейін емес, оған дейін тексерген жөн.

4. Қаржыландыру: түсім пайда болғанға дейін құрылысқа кім төлейді

Қазір қалай. Қаңтар–қыркүйекте негізгі капиталға салынған инвестициялардың 65,8%-ы кәсіпорындардың өз қаражатынан қаржыландырылды, банк несиелерінің үлесі 5,6% болды. Қыркүйекте бизнеске берілген жаңа теңгелік несиелер бойынша орташа мөлшерлеме — жылдық 21%, ірі компаниялар үшін — 18,1% (Ұлттық статистика бюросы мен Ұлттық банктің деректері). ҚНРДА деректері бойынша, қаңтар–қыркүйекте бизнеске берілген жаңа несиелердің көлемі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 19,5%-ға өсті. Берілген несиелердің өсуі ағымдағы бағамен көрсетілген және өздігінен компаниялардың инвестицияларды қаржыландыру мүмкіндіктері қаншалықты кеңейгенін көрсетпейді. Құрылысқа берілген несиелер ең көп өсті (+62,7%). Ұлттық банктің тамыз айының соңындағы деректері бойынша ұзақ мерзімді несиелер бизнес портфелінің 70,7%-ын құрайды.

Реттеуші не ұсынады. ҚНРДА төрағасы Мадина Әбілқасымова 13 қарашада Қаржыгерлер конгресінде қаржыландыру құрылыс, жобалық қуатқа шығу және өтелу мерзімдеріне сәйкес келуі тиіс екенін айтты. ҚНРДА Ұлттық банкпен бірге әзірлеп жатқан бағыттар (TENGENOMIKA, Zakon.kz):

  • энергетика мен коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту үшін болашақ реттелетін кірістерді кепілге ала отырып берілетін несиелер;
  • бір жобаның тәуекелдерін бірнеше банк пен инвестор бөлісетін жобалық және синдикатталған қаржыландыру;
  • объект тұрақты табыс әкеле бастағаннан кейін банк несиесін қайта қаржыландыруға мүмкіндік беретін облигациялар;
  • басым жобалар үшін «Даму» қоры арқылы мөлшерлемелерді субсидиялауды сақтау;
  • БЖЗҚ зейнетақы қорының қаражаты банктер арқылы экономикаға бағытталатын бағдарламаны қайта қарау.

Нақты параметрлер жарияланбаған. Бұл — жұмыс бағыттары, кез келген қарыз алушыға арналған дайын өнімдер емес.

Біздің тұжырым. Ел көпжылдық құрылысты жариялап отыр, ал реттеуші құрылыс пен өтелудің ұзақ мерзімдеріне сәйкес келетін құралдарды кеңірек қолдануды ұсынады. Кеңейтуді жоспарлап отырған компания үшін негізгі сұрақтар — құрылыс тәуекелін кім қабылдайды, өтеу қашан басталады және болашақ түсім қаншалықты сенімді. Инвестициялардағы өз қаражатының жоғары үлесі кәсіпорындардың ішкі ресурстары қаржыландырудың негізі болып қала беретінін көрсетеді. Сыртқы капиталдың қолжетімділігін нақты жоба үшін бағалау керек.

Өсу және пайда. Қаңтар–қазанда ЖІӨ 4,5%-ға өсті; бір жыл бұрын сол кезеңде өсім 6,4% болған. Өңдеу өнеркәсібі бір жыл бұрынғы 5,8%-ға қарсы 9,3%-ға өсті. Қаңтар–мамырдағы Halyk Business Index бойынша компаниялар түсімінің индексі — 99,6 тармақ, операциялық шығыстар — 101,1, еңбекақы қоры — 112,8 («Қазақстан: инвестициялық навигатор — 2026» баяндамасы, BES.media баяндауында): шығыстар, ең алдымен қызметкерлерге жұмсалатын шығыстар, түсімнен жылдамырақ өсті. Аптаның есептілігі мұны жекелеген мысалдармен растайды: Kaspi.kz тоғыз айда пайдасы өзгермегенде түсімін 14%-ға арттырды; Air Astana түсімі 17,9%-ға, шығыстары 23,4%-ға өскенде $2,7 млн шығынға ұшырады; банктердің пайдасы 11,6%-ға төмендеді. Индекс жылдың алғашқы бес айын қамтиды, ал мысалдар тұтыну секторына, авиацияға және банктерге қатысты: бұл деректер бойынша өндірістің өсуі қай салаларда маржаның төмендеуімен қатар жүретінін, қайсысында олай емес екенін айту мүмкін емес.

Бағам. Апта ішінде KASE биржасында доллар 449,0-ден 444,3 теңгеге дейін арзандады, дегенмен әлемдік доллар индексі 1,6%-ға өсті (TENGENOMIKA). Талдаушылар мұны ішкі валюта ұсынысымен байланыстырады. Теңгенің нығаюы импортты арзандатады — Kaspi маркетплейс айналымының болжамын төмендетуді дәл осымен түсіндіреді, — ал экспорттаушылардың теңгедегі түсімін азайтады. BCC Invest өз моделі бойынша теңгені шамамен 20%-ға асыра бағаланған деп санайды және 2027 жылдың жазына қарай долларға 480 теңгеге дейін біртіндеп әлсірейді деп күтеді; компания модельдің әдістемесін жарияламайды. Freedom Broker 439 теңгеге дейін нығаюды күтеді; болжамның қай мерзімге арналғаны көрсетілмеген.

Резервтер мен мөлшерлеме. Жиынтық халықаралық резервтер — Ұлттық банктің резервтері мен Ұлттық қордың активтері — қазан айында $1,1 млрд-қа азайып, $131,2 млрд болды. Ұлттық банктің резервтері 2,4%-ға төмендеп, $64,3 млрд болды: алтын бөлігінің құны 6,4%-ға азайды, валюталық бөлігі 11,8%-ға өсті; Ұлттық қордың активтері 0,7%-ға өсті (Қазақстан қаржыгерлерінің қауымдастығы). Бұл деректерде өзгерістің қандай бөлігі қайта бағалаудан, қандай бөлігі операциялардан болғаны көрсетілмеген. Қолданыстағы базалық мөлшерлеме — 15,75%. BES.media нәтижелерін келтірген Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының қарашадағы сауалнамасы бойынша, сарапшылардың 65%-ы Ұлттық банк 4 желтоқсанда оны сақтайды деп күтеді.

Төлемдер мен комиссиялар. Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов хабарлағандай, төрт айда бірыңғай QR және телефон нөмірі бойынша банкаралық аударымдар арқылы 1,4 трлн теңгеге шамамен 75 млн операция өткен; жүйе бөлшек банкаралық офлайн-төлемдердің 30%-ға жуығын қамтиды. Ұлттық банктің бағалауы бойынша, бұл жүйе басқа реформалармен бірге үш жылда кәсіпкерлер үшін комиссияларды 40%-ға төмендеткен. Нақты кәсіпорынның қанша үнемдейтіні банк тарифтері мен төлемдер құрылымына байланысты. Бизнеске төлем қабылдау құнын, қаражат түсу мерзімін және есеп айырысудың ыңғайлылығын салыстырған жөн.

5. Экспорт бағыттары және нарықтардың талаптары

Көмір. Argus агенттігінің деректері бойынша, «Ресей темір жолдары» қазан мен қараша айларына қазақстандық көмірді Балтық порттарына транзиттеу өтінімдерін мақұлдамады: тамызда транзитпен шамамен 1 млн тонна өтсе, қазанда — 30 мың тонна. Себебі — ресейлік жүктер солтүстік-батысқа бағытталды. Экономист Ернар Серік жыл соңына дейін тасымалданбай қалатын көлемді 3,5 млн тонна деп бағалайды. Он айда темір жолмен барлық көмір экспорты — 28 млн тонна, өткен жыл деңгейінде (Көлік министрлігі); бағыттар бойынша бөлінісі жоқ. Еуропалық сатып алушымен жұмыс істейтін экспорттаушы үшін Қытайға тасымалдың өсуі мәселені шешпейді: дәл осы нарыққа шығу керек.

Мұнай. Энергетика министрлігі растады: қыркүйектен бастап қазақстандық мұнай транзиттік құбыр жүйесінің техникалық шектеулеріне байланысты Усть-Луга порты арқылы тиелмейді; бұл көлемдер басқа бағыттарға жіберілді. «ҚазТрансОйл» он айда Каспий құбыр консорциумы жүйесіне мұнай беруді 30%-ға және Ақтау арқылы тиеуді 11%-ға арттырды; компания мұның Усть-Лугамен байланысын атамайды.

Астық. Қыркүйекте Иранға арпа экспорты 35 есе азайып, 2,5 мың тонна болды; Астық одағы мұны ресейлік астықпен бәсекемен және тасымал құнының өсуімен түсіндіреді. Сол айда Қытайға арпа экспорты үш есе өсті. Иран ЕАЭО елдері үшін 4,5 млн тонна бидай мен арпаға баж салынбайтын квота ашты. 1 желтоқсаннан бастап локомотив тартымының жаңа тарифіне байланысты Тәжікстанға бір вагон астық тасымалдау 8,3%-ға қымбаттайды.

Контейнерлер. Қазанда 40 футтық контейнерді Сианьнан Бакуге тасымалдау мөлшерлемесі — $6 750–7 200, қыркүйек деңгейінде. Ақтау мен Құрық порттары 30–50%-ға жүктелген: өсуді Каспийдің таязылауы мен кемелердің жетіспеушілігі тежейді. 20 желтоқсаннан бастап темір жолдың өткізу қабілеті жетіспеген жағдайда контейнерлік тасымалдар мен халықаралық транзит энергетикалық шикізат экспортына қарағанда басымдыққа ие болады (көлік министрінің міндетін атқарушының № 280 бұйрығы).

Еуропалық одаққа экспорт: көміртегі есебі. COP31 климаттық конференциясында Сауда және интеграция министрлігі, QazTrade және Экология министрлігі экспорттаушыларды CBAM еуропалық шекаралық көміртегі түзету механизміне дайындау туралы сессия өткізді. Механизм ЕО-ға темір мен болат, алюминий, цемент, тыңайтқыштар, сутегі және электр энергиясын әкелуге қатысты. CBAM-ның негізгі кезеңі 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданылады. Тиісті тауарлардың 2026 жылғы импорты міндеттемелерді есептеу үшін ескеріледі; сертификаттарды сату 2027 жылғы ақпанда басталады, ал алғашқы жылдық декларация мен сертификаттарды тапсыру 2027 жылғы 30 қыркүйекке дейін көзделген. Міндеттерді ЕО-дағы импорттаушы атқарады. Егер ол шығарындылардың нақты көрсеткіштерін пайдаланса, өндіруші верификацияланған деректерді ұсынады; қағидалар белгіленген есептік мәндерді пайдалануды да көздейді. Бұл осы аптада қабылданған жаңа шара емес; оған оралуға экспорттаушылардың дайындығы жөніндегі талқылау себеп болды. Біздің тұжырым: осы талаптар қолданылатын қазақстандық кәсіпорындар үшін шығарындыларды есепке алудың сапасы еуропалық сатып алушыға жасалатын коммерциялық ұсыныстың бір бөлігіне айналады. Бұл экспортты энергетикамен байланыстырады: технология мен энергия көзін таңдағанда компания болашақ өткізу нарықтарының талаптарын ескеруі тиіс.

Ресеймен сауда. Мемлекеттік Думаның экономикалық саясат жөніндегі комитеті төрағасының бірінші орынбасары Надежда Школкина салық қызметтері арасындағы деректер алмасу қалпына келтірілгенге дейін Қазақстанға экспорттайтын ресейлік экспорттаушыларға ҚҚС-ты уақытша қосымша есептемеу туралы уағдаластық бар екенін хабарлады; салық қызметінің құжатын таппадық. Ресей Үкіметі ЕАЭО елдерінен тауарлар әкелу кезіндегі бағаларды салықтық бақылау туралы түзетулерді мақұлдады; шегі мен басталу күні аталмаған. Қазақстанның Сауда және интеграция министрлігі Ресейде қазақстандық трансформаторлардан алынатын, ал ресейліктерінен алынбайтын экологиялық алымға байланысты Еуразиялық экономикалық комиссияға жүгінді.

Санкциялар. Ұлыбритания 12 қарашада Атырау облысындағы KPI полипропилен зауытының және салынып жатқан «Силлено» полиэтилен кешенінің қатысушысы — ресейлік «СИБУР Холдингті» санкциялық тізімге енгізді. National Business Kazakhstan бұл жобалар үшін есеп айырысу мен батыс жабдықтарын сатып алудың күрделенуі қаупін көреді; жұмыстардың тоқтатылғаны туралы хабар жоқ.

6. Жобалар: жеке бизнес тапсырысты қайдан ала алады

Жобаның кезеңі тапсырыстарға қаншалықты сенуге болатынын айқындайды. Меморандум, қол қойылған келісімшарт және іске қосылған өндіріс тапсырыс алу ықтималдығын әртүрлі деңгейде айқындайды.

Қарашығанақтағы газ өңдеу зауыты. Hyundai Engineering және SICIM Kazakhstan консорциумымен жобалауға, жабдық жеткізуге және салуға келісімшартқа қол қойылды (толығырақ 3-бөлімде); жабдықтар мен қызметтердің жекелеген пакеттерін сатып алу тәртібі жарияланбаған.

Қарашығанақ операторының сатып алулары. «Карачаганак Петролиум Оперейтинг Б.В.» 2026–2030 жылдарға арналған орта мерзімді сатып алу бағдарламасын жариялады. 2027 жылдың I тоқсанында, атап айтқанда, конденсат деңгейінің датчиктерін ауыстыруға, апаттық дизель-генераторды басқару жүйесіне және дрондармен әуеден түсіруге қатысты сатып алу рәсімдерін бастау жоспарланған. Әр позицияның құны шамамен $300 мыңға дейін. Қатысуға оператордың деректер базасындағы жеткізушілер жіберіледі; тіркеу «SAP Business Network» жүйесі арқылы жүргізіледі; оны бұрын тіркелген жеткізушілер де өтуі тиіс. Бұл — QazaqGaz Processing құрылыс келісімшартынан бөлек кен орны операторының сатып алулары. Жеткізушілер базасында тіркелу нақты сатып алуға шақыруға немесе тапсырыс алуға кепілдік бермейді.

«Балқаш» АЭС. Кезеңі: үкіметаралық келісім мен «Росатоммен» келісімшартқа қол қойылды, қосымшалар келісілуде; лицензиялар алынған жағдайда құрылыс 2027 жылы басталуы мүмкін (Атом энергиясы агенттігінің төрағасы Алмасадам Сәтқалиев). «Росатом» басшысы Алексей Лихачев қазақстандық тараптан бас мердігер таңдалғанын мәлімдеді, бірақ оны атамады; оның айтуынша, қазақстандық компаниялар жұмыстар мен жеткізілімдердің 30%-ына дейін ала алады, жобаның құны $15 млрд деп бағаланады (Kursiv.Media). Сатып алу тәртібі жарияланбаған.

56 мұнай-газ учаскесі бойынша аукцион. Сауда-саттық — 25 желтоқсанда, өтінімдер — 18 қарашаға дейін. Жергілікті қамту: жұмыстар мен қызметтерде — кемінде 70%, тауарларда — кемінде 30%.

«Қазақстан инжиниринг»-тің алты кәсіпорнын сату. Конкурстар 27 қарашаға белгіленген, өтінімдерді ашу Астана уақытымен сағат 11:00-де. Сатып алушы қызмет бейінін және штаттағы Қазақстан азаматтарының үлесін кемінде үштен екі деңгейінде сақтауға міндетті. Петропавлдағы Киров атындағы зауыт бойынша бастапқы баға — 9,117 млрд теңге, ал кредиторлық берешек 24,38 млрд теңге, оның басым бөлігі — алынған аванстар.

«Халықтық құрылыс». 1,5 трлн теңгеге 262 жоба мақұлданды, оның 122-сіне 497 млрд теңге бөлінді. Бағдарламаның шарты — отандық материалдар мен жабдықтарға сүйену. Мемлекеттік комиссияның жұмыс тәртібі жарияланбаған.

Жұмыс істеп тұрған өндірістер. PepsiCo Алматы облысындағы зауытында қазақстандық картоптан алғашқы чипсы партиясын шығарды: инвестиция $360 млн, толық қуатқа шығу — 2028 жыл. TEXOL тобының Атырау вагон жасау зауыты цистерналарды сериялық шығаруды бастап, Моңғолия үшін 100 вагонға келісімшарт алды.

Іске асыру шарттары жарияланбаған жобалар. Қытайлық Londian Wason мен NAIKAN компаниясының $810 млн-ға мыс фольгасын өндіру туралы келісімі (алғашқы қуаттар — 2029 жыл) және COP31-де жел станциялары мен газ есептегіштері бойынша шамамен $1,2 млрд-қа жасалған келісімдер — олар бойынша іске асыру шарттары мен сатып алу мерзімдері ашылмаған.

7. Қағидалардың өзгеруі

Мобильді аударымдар. Егер қатарынан үш ай ішінде жеке шотқа 360 АЕК-тен (2026 жылы 1 557 000 теңге) астам қаражат түссе және әр айда 100 және одан көп түрлі жіберушіден түссе, банктер ол аударымдар туралы мәліметтерді мемлекеттік кірістер органдарына береді. Бұйрық аударымдардың өзіне салық енгізбейді: банк олар туралы салық органдарына тек хабарлайды, ал алынған қаражатқа салық салына ма, жоқ па, қаражаттың қандай негізде түскеніне байланысты (қаржы министрінің № 718 бұйрығы).

ЕАЭО елдерінен импорт. 20 қарашадан бастап 328.00 нысаны (тауарлар әкелу туралы өтініш) және оны ұсыну қағидалары өзгереді: қосымшада тауардың атауы мен коды, валюталық шарт туралы мәліметтер көрсетіледі (Қаржы министрлігінің № 734 бұйрығы).

Брокерлер арқылы валюта сатып алу. 16 қарашадан бастап бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары клиент бір операциялық күн ішінде $3 млн-нан (азамат) немесе $10 млн-нан (компания) астам қолма-қол ақшасыз валюта сатып алса, оны қосымша тексереді; мұндай клиенттің келесі өтінімдері операцияға дейін кемінде бір жұмыс күні бұрын қабылданады (ҚНРДА-ның № 158 қаулысы).

Экспорттық шектеулер. 22 қарашадан бастап бензин мен дизель отынын автомобиль және темір жол көлігімен, оның ішінде ЕАЭО елдеріне әкетуге тыйым жарты жылға ұзартылады (энергетика министрінің № 397-н/қ бұйрығы). Сол күннен бастап бір реттік лицензия бойынша демпингке қарсы баж төленбей әкелінген қытайлық алюминий фольгасы мен графиттелген электродтарды ЕАЭО елдеріне әкетуге тыйым салынды; фольга үшін ерекшеліктер бар (өнеркәсіп және құрылыс министрінің № 563 бұйрығы).

Сұйытылған газ. Энергетика министрлігі 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап сұйытылған мұнай газының шекті көтерме бағасын — ҚҚС-сыз тоннасына 59 722 теңгені сақтауды ұсынады. Exclusive.kz келтірген ОЭК-ті дамыту тұжырымдамасындағы бағалау бойынша өзіндік құны шамамен 90 мың теңге. Жобаны талқылау — 27 қарашаға дейін.

Шетелдіктерге. 9 қарашадан бастап ІІМ пилоттық режимде QazETA қосымшасы арқылы ЖСН-ді бір жұмыс күні ішінде онлайн ресімдейді; шарты — елге іс жүзінде келу.

Капитал нарығы. ҚНРДА мен Ұлттық банк 2030 жылға дейінгі бағдарламаларды бекітті: зейнетақы активтерінің 20–30%-ына дейінін жеке басқарушыларға беру көзделеді, компанияларға акцияларды орналастырғаны үшін салық жеңілдіктері уәде етілген. Капитал нарығы және сақтандыру туралы заң жобалары желтоқсанда парламентке енгізіледі. Бұл — жалпы бағыттар; нақты нормалар жекелеген актілермен бекітіледі.

Ғылым аудиті. Жоғары аудиторлық палата 2021–2025 жылдары ғылымға жұмсалған шығыстарда 51 млрд теңгеге қаржылық бұзушылықтар анықтады; аяқталған 141 жобаның 38-і ғана тұрақты сатылымды қамтамасыз етті. Жер қойнауын пайдаланушылардың міндетті аударымдарының операторлары қаражаттың бір бөлігін депозиттерде ұстаған; ғылым министрі мұны бұзушылық емес деп санайды. Аудиторлар қаржыландыру қағидаларын өзгертуді ұсынды. Үкімет қаулысымен ғылым және жоғары білім вице-министрі Гүлзат Көбенова лауазымынан босатылды; себебі хабарламаларда аталмаған. Ғылымды коммерцияландыру және венчурлық қаржыландыру қағидаларының жобалары 26 қарашаға дейін талқыланады.

8. Күнтізбе

  • 16 қарашадан басталатын аптаның басы
    «Халықтық құрылыс» қаражатының жұмсалуын бақылау жөніндегі Мемлекеттік комиссияның құрамы жариялануы күтілуде (Президенттің 13 қарашадағы мәлімдемесі).
  • 16 қараша
    III тоқсан үшін салық есептілігін тапсырудың соңғы күні (200.00 және 300.00 нысандары); брокерлер арқылы валютаны ірі сатып алуды тексеру қағидалары қолданыла бастайды (ҚНРДА-ның № 158 қаулысы).
  • 17 қараша
    «Бір рет басып есептеу» пилотының басталуы (Қаржы министрлігінің № 728 бұйрығы).
  • 18 қараша
    56 мұнай-газ учаскесі бойынша аукционға өтінімдер қабылдаудың соңғы күні (Энергетика министрлігі).
  • 20 қараша
    ЕАЭО елдерінен тауарлар әкелу туралы өтініштің жаңа нысаны; жекелеген квазимемлекеттік компаниялардың «кілтін тапсыру» құрылыс шарттары бойынша сақтандыру арқылы қамтамасыз ету мүмкіндігі; қағида «Самұрық-Қазына» мен қордың ұйымдарына қолданылмайды (Қаржы министрлігінің № 734 және № 754 бұйрықтары).
  • 22 қараша
    Бензин мен дизель отынын әкетуге тыйымның жаңа жарты жылдық кезеңі; демпингке қарсы баж төленбей әкелінген қытайлық фольга мен электродтарды ЕАЭО елдеріне әкетуге тыйым (№ 397-н/қ және № 563 бұйрықтар).
  • 24 қараша
    Үкімет Президентке квазимемлекеттік сектор бойынша ұсыныстар береді (Президенттің 13 қарашадағы мәлімдемесі).
  • 26 қараша
    Ғылымды коммерцияландыру және венчурлық қаржыландыру қағидаларының жобаларын талқылау аяқталады («Ашық НҚА» порталы).
  • 27 қараша
    «Қазақстан инжиниринг»-тің алты кәсіпорны бойынша конкурстар; сұйытылған газдың шекті бағасын талқылау аяқталады.
  • Қараша айының соңына дейін
    Салық кодексіне түзетулердің парламентке енгізілуі күтілуде (ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмрин, 3 қараша).
  • 1 желтоқсан
    ҚТЖ локомотив тартымы тарифтері мен қосымша алымдарды өзгертеді (тасымалдаушының 21 қыркүйектегі хабарламасы).
  • 4 желтоқсан
    Ұлттық банктің базалық мөлшерлеме бойынша шешімі.
  • 20 желтоқсан
    Өткізу қабілеті жетіспеген кезде темір жол тасымалдарының кезектілігі (№ 280 бұйрық).
  • 25 желтоқсан
    56 мұнай-газ учаскесі бойынша аукцион.
  • 2027 жылғы 1 қаңтар
    Ең төменгі жалақыны 110 мың теңгеге дейін көтеру жоспарлануда; бюджет туралы заңмен растау қажет; Президенттің тапсырмасы бойынша шағын бизнесті тексеруге мораторий (тәртібін құқықтық акт айқындайды).
  • 2027 жылғы 30 қыркүйек
    ЕО-дағы импорттаушылар үшін 2026 жылғы алғашқы жылдық CBAM декларациясының мерзімі (Сауда және интеграция министрлігі).